AI ile Üretilen İçerik İçin Yayın Öncesi Kontrol Listesi

Yayın tuşuna basmadan önce

Yapay zekâ ile bir yazı taslağı çıkarmak artık birkaç dakikalık bir iş. Ama yayın tuşuna basmak, taslağı çıkarmaktan çok farklı bir karar. Yayınlanan içerik sizin adınıza konuşuyor; içindeki her cümle, sanki siz yazmış ve doğrulamış gibi okunuyor. Bu yüzden taslak ile yayın arasına bir kontrol aşaması koymak gerekiyor.

Bu yazıda, AI ile üretilmiş ya da AI ile desteklenmiş bir içeriği yayınlamadan önce geçirdiğim kontrol listesini veriyorum. Liste yazı odaklı ama görsel, bağlantı ve sayfa görünümü gibi yayın anına ait başlıkları da kapsıyor. Bu bir hukuki ya da arama motoru garantisi değil; kendi çalışma yöntemimin düzenli hali. Bu sitenin yazıları da yapay zekâ destekli araçlarla hazırlanıyor ve yayına girmeden önce elle kontrol ediliyor; aşağıdaki maddeler bu kontrolün pratik hali.

Kontrolün neden gerekli olduğunu daha geniş bir çerçevede AI ile üretirken neden her şeye güvenmemek gerekiyor yazısında anlattım. Orada kod, 3D ve içerik için genel bir bakış var. Bu yazı ise yalnızca içerik tarafına odaklanıp onu sıralı bir listeye çeviriyor.

Listenin mantığı: önce risk, sonra ayrıntı

Listeyi baştan sona aynı titizlikle okumak zor ve sıkıcı. Bu yüzden önce riskin nerede toplandığını bilmek lazım. AI ile üretilen metinde risk genellikle şu yerlerde yoğunlaşıyor:

• Olgusal iddialar: rakamlar, tarihler, isimler, "araştırmalara göre" ile başlayan cümleler.
• Kaynaklar ve bağlantılar: var olmayan ya da yanlış yere giden adresler.
• Kişisel deneyim cümleleri: yazarın yaşamadığı bir şeyi yaşamış gibi anlatan ifadeler.
• Teknik bilgi: bir aracın özelliği, bir ayarın adı, bir komutun yazımı.
• Genel geçer ve tekrar eden anlatım: hiçbir şey söylemeyen ama düzgün duran paragraflar.

Bu beş alanı ilk geçişte tarıyorum. Biçim, görsel ve sayfa kontrolleri ikinci geçişe kalıyor. Bir içerik ilk geçişte takılırsa ikinci geçişe gelmeden önce düzeltilmesi gerekiyor; çünkü olgusal hatası olan bir metnin görsel olarak cilalanmasının anlamı yok.

Olgusal iddialar ve rakamlar

İlk ve en önemli adım iddiaları ayırmak. Metni okurken şu tür cümlelerin altını çiziyorum:

• İçinde rakam, yüzde, tarih ya da süre geçen cümleler.
• Bir kişi, kurum, ürün ya da araç adı içeren cümleler.
• "Genellikle", "çoğu zaman", "en iyi" gibi kapsayıcı ifadeler.
• Bir neden-sonuç ilişkisi kuran cümleler: "X olduğu için Y olur."

Her biri için aynı soruyu soruyorum: Bunu nereden biliyorum? Cevap "kendi çalışmamdan" ya da "resmi dokümandan" ise devam ediyorum. Cevap "araç yazdı" ise iddia doğrulanana kadar şüpheli sayılıyor.

Doğrulanamayan iddiada üç seçeneğim var: çıkarmak, genel bir çerçeveye çevirmek ya da kaynağını bulup yazmak. En çok ilk ikisini kullanıyorum. Örneğin "bu yöntem süreyi yüzde 40 kısaltır" gibi bir cümle, ölçülmüş bir veriye dayanmıyorsa tamamen çıkıyor. "Bu yöntem bazı işlerde süreyi kısaltabilir ama kontrol emeği ekler" gibi bir ifade ise ölçüsüz olduğu için kabul edilebilir.

Özellikle uydurma rakamlara karşı çok sıkıyım. Yapay zekâ metni daha ikna edici yapmak için kendiliğinden rakam ekleyebiliyor. Bir cümleye rakam girince cümle kesinleşiyor ve okuyucu ona güveniyor. Bu güven yanlış temele oturuyorsa zarar büyük oluyor.

Kaynak, alıntı ve atıf

Kaynak gösterilen her yerde, kaynağın gerçekten var olduğunu ve söylenen şeyi söylediğini kontrol ediyorum. Yapay zekâ çıktılarında sık görülen sorunlardan biri, var gibi görünen ama olmayan bir makale, kitap ya da rapor adı vermesi. Başlık inandırıcı, yazar adı tanıdık, ama gerçekte öyle bir kaynak yok ya da var olan kaynak o iddiayı içermiyor.

Kuralım basit: kaynağı kendim açıp okumadıysam yazıda kaynak olarak göstermiyorum. Okuyamadığım bir kaynağı "araştırmalara göre" diye belirsiz bir atıfla kullanmak da çözüm değil; bu yalnızca belirsizliği gizler.

Alıntıda da dikkatli olmak gerekiyor. Bir kişiye ait olduğu söylenen bir söz, gerçekte o kişiye ait olmayabilir ya da başka biçimde söylenmiş olabilir. Doğrulayamadığım sözü yazıya almıyorum. Telifli bir metni uzun uzun aktarmak da ayrı bir problem; kısa ve atıflı alıntı yerine metni kendi cümlelerimle özetlemeyi tercih ediyorum.

Bu sitede de bir kural olarak, kaynağı doğrulanamayan istatistik, müşteri adı ya da referans kullanılmıyor. Bu hem etik bir tercih hem de pratik bir kolaylık: doğrulanamayan bir şeyi savunmak zorunda kalmıyorum.

Kişisel deneyim cümleleri

Bu madde AI içerik için özel bir risk. Yapay zekâ, birinci tekil şahısla yazılmış bir metinde yazarın hiç yaşamadığı olayları anlatabilir: "geçen ay bir müşteriyle şu sorunu yaşadım" gibi. Bu cümle akıcı ve samimi görünür ama uydurmadır.

Kontrol ederken birinci tekil şahıslı her cümleyi şu filtreden geçiriyorum: Bu gerçekten benim başıma geldi mi, ya da benim yaptığım bir şeyi mi anlatıyor? Cevap hayır ise iki seçenek var: cümleyi çıkarmak ya da açıkça varsayımsal olarak işaretlemek. "Diyelim ki bir müşteri şunu istiyor" cümlesi, bunun bir senaryo olduğunu baştan söylüyor ve okuyucuyu yanıltmıyor.

Bu yazı serisinde de gerçek olgu olarak sadece doğruladığım şeyleri kullanıyorum; örneğin Aura Reformer çalışmasındaki 6 ürün ve 57 renk gibi. Senaryolar ise "varsayımsal" etiketiyle ayrılıyor.

Kişisel deneyim cümlesinin değeri, doğru olmasından geliyor. Uydurma bir hikâye kısa vadede metni canlandırır ama bir okuyucu fark ettiğinde bütün metne olan güven gider.

Teknik doğruluk

Teknik bir içerikte, araç ve ayar adlarının doğru olması şart. Yapay zekâ, var olmayan bir menü adı, eski bir sürümde bulunan bir özellik ya da gerçekte farklı çalışan bir komut verebilir. Teknik yazıda bu hata okuyucuyu yanlış yola sokar.

Kontrolüm şöyle işliyor:

• Bir aracın özelliği anlatılıyorsa, aracın kendisinde ya da resmi dokümanında teyit ediyorum.
• Kod ya da komut örneği varsa, bir kez kendim çalıştırıyorum. Çalışmayan örnek yayınlamıyorum.
• Ayar adlarını ve menü yollarını arayüzde bir kez açıp bakıyorum.
• Emin olamadığım teknik ayrıntıyı yazmıyorum. Ayrıntıyı atlayıp genel bir ifade kullanmak, yanlış bir ayrıntıdan iyidir.

Son madde benim için önemli bir ilke: emin olmadığım şeyi yazmamak. Bir metin eksik olabilir, ama yanlış olmamalı. Eksiği ileride tamamlamak mümkün; yayınlanmış yanlışı geri toplamak ise güç.

Bağlantılar ve yönlendirmeler

Yayın öncesi bağlantı kontrolü mekanik ama vazgeçilmez. Yazıdaki her bağlantıyı şu açılardan tarıyorum:

• Bağlantı gerçekten açılıyor mu, doğru sayfaya gidiyor mu?
• İç bağlantılarda sayfa adresi (slug) güncel mi? Bir yazının adresi değiştiyse eski bağlantı kırılır.
• Dış bağlantı iddia edilen içeriğe mi gidiyor, yoksa yalnızca bir ana sayfaya mı?
• Bağlantı metni, gideceği yeri dürüstçe tarif ediyor mu? "Buraya tıklayın" yerine konuyu söyleyen bir metin daha iyi.
• Çok sayıda bağlantı olan yazıda doğal akış bozuluyor mu? Bağlantı yalnızca olduğu için değil, okuyucuya yararı olduğu için var olmalı.

İç bağlantıyı, yazıyla gerçekten ilgili olan sayfalara veriyorum. Örneğin bu yazıda söylediklerimin devamı olarak yapay zekâyı 3D çalışmada nerede kullandığımı ve süreç tarafında yapay zekânın 3D ürün iş akışındaki yerini anlatan yazılara bağlanabilirim. Bağlantının amacı, okuyucuyu ilgili bilgiye ulaştırmak.

Dış siteye bağlantı vermek konusunda kaygılarım olmuştu; bu konuyu kendi sitemden başka sitelere link vermek SEO'ya zarar verir mi yazısında ele aldım.

Üslup, tekrar ve dolgu

Bir metin olgusal olarak doğru olup yine de kötü olabilir. AI metinlerinde tipik üslup sorunları var ve bunlara ayrı bir geçiş yapıyorum:

• Aynı fikrin tekrarı. Aynı şey farklı kelimelerle üç paragrafta anlatılıyorsa ikisini çıkarıyorum.
• Klişe giriş ve kapanışlar. "Günümüzde teknoloji hızla gelişiyor" gibi herhangi bir yazının başına konabilecek cümleler.
• Abartılı sıfatlar. "Harika", "inanılmaz", "çığır açan" gibi kelimeler bilgi taşımıyor.
• Gereksiz özet. Her bölümün sonunda "özetle..." diye başlayan cümleler.
• Çeviri kokan cümleler. Yabancı dilden çevrilmiş gibi duran, doğal Türkçeye uymayan yapılar.
• Liste şişirme. Üç maddelik içeriği yedi maddeye uzatmak.

Okurken kendime şunu soruyorum: Bu cümleyi silsem okuyucu bir şey kaybeder mi? Kaybetmiyorsa siliyorum. Yazının uzunluğu bir hedef olabilir, ama uzunluğu dolgu ile sağlamak yazıyı zayıflatır; uzunluk gerçek içerikle, örnek ve ayrıntıyla gelmeli.

Üslubun yazarın kendi sesiyle uyumu da önemli. Bir sitede çeşitli yazılar farklı tonlarda çıkarsa okuyucu bunu hisseder. Taslağı kendi cümle ritmime çevirmek için yüksek sesle okumak işe yarıyor; takılan yerler genellikle benim yazmayacağım cümlelerdir.

Özgünlük ve fayda

Yapay zekâ ile üretilen metin, internette zaten var olan bilgilerin ortalamasına yaklaşma eğiliminde. Bu yüzden yayın öncesi şu soruyu soruyorum: Bu yazı, konu hakkında okuyucunun başka yerde bulamayacağı ne söylüyor?

Cevap bir yöntem, bir karar çerçevesi, bir kontrol listesi, gerçek bir çalışmadan çıkan bir ayrıntı ya da net bir görüş olabilir. Hiçbiri yoksa yazı, var olan bilgilerin yeniden düzenlenmiş hali olarak kalıyor. Bu da kendi başına kötü değil ama yayınlamak için yeterli bir neden değil.

Aynı sitedeki yazılarla çakışmayı da kontrol ediyorum. Aynı fikri farklı bir başlıkla tekrar etmek hem okuyucuya hem site yapısına zarar veriyor. Bu yüzden yeni bir yazıya başlamadan önce mevcut yazılara bakıyorum ve çakışma varsa mevcut yazıya bağlantı veriyorum. Örneğin 3D tarafında yapay zekânın yerini sorgulayan AI 3D modelleme işini bitirecek mi yazısı varken aynı soruyu yeniden yazmam anlamsız olur.

Arama motorları için yazmak ile okuyucu için yazmak arasında bir denge de gerekiyor. Arama sonuçları üzerinde garanti verebileceğim bir şey yok; tek güvenli yol, okuyucunun sorusuna gerçekten cevap veren bir içerik üretmek. Sitenin genel yaklaşımını Google'da üst sıralara çıkmak için ne yapıyorum yazısında anlattım.

Görseller, medya ve kullanım hakkı

İçerikte yapay zekâ ile üretilmiş ya da düzenlenmiş görsel varsa, ayrı bir kontrol turu gerekiyor:

• Görsel konuyu doğru temsil ediyor mu? Bir ürün görselinde renk, oran ya da detay yanlışsa, görsel yanıltıcı olur.
• Görselde okunabilir yazı varsa harfler doğru mu? Üretken araçlar yazılı metni bozuk üretebiliyor.
• Elleri, nesne bağlantılarını ve perspektifi gözden geçirmek; tuhaf bir ayrıntı varsa düzeltmek ya da görseli değiştirmek.
• Görselin kullanım hakkı net mi? Kullandığım aracın koşullarına bakmadan, ticari bir sayfada görsel yayınlamıyorum. Koşulları aracın kendi sayfasında okumak gerekiyor; ben burada belirli bir aracın şartları hakkında bir şey iddia etmiyorum.
• Gerçek bir kişiyi, markayı ya da ürünü gösteren görselde izin ve doğruluk durumu.
• Alt metin: görsel erişilebilir bir açıklamaya sahip mi?
• Dosya boyutu: sayfayı yavaşlatacak kadar büyük mü?

Ürünü temsil eden görsellerde ben mümkün olduğunca gerçek modele dayalı render kullanıyorum. Üretken bir görsel ürünü olduğundan farklı gösterebilir; bu da hem müşteriyi hem okuyucuyu yanıltır. Kullanım hakları konusunda genel bir bakış için görsellerin kullanım hakkı yazısına bakabilirsiniz.

Sayfa görünümü, mobil ve erişilebilirlik

Metin doğru olsa bile sayfa bozuk görünebilir. Yayın öncesi son geçişte sayfayı gerçek bir okuyucu gibi açıyorum:

• Dar bir ekranda sayfa yatay kaydırma yapıyor mu?
• Başlık hiyerarşisi mantıklı mı? Bölüm başlıkları sayfanın iskeletini oluşturuyor ve okuyucu ile arama motorları için yol gösterici.
• Liste ve alıntı biçimleri doğru işlenmiş mi? Bozuk bir biçim, işaretleme karakterlerinin sayfada görünmesine yol açabilir.
• Başlık ve açıklama (meta) alanları dolu mu, uzunluğu uygun mu, içeriği doğru yansıtıyor mu?
• Sayfa başlığı ve ilk paragraf, okuyucunun beklediği soruya hızlıca cevap veriyor mu?
• Bağlantı renkleri ve düğmeler okunabilir mi?

Bu adımı ihmal etmek kolay; çünkü içerik hazırmış gibi hissediliyor. Ama okuyucunun gördüğü şey metnin kendisi değil, metnin sayfadaki hali. Mobilde bozuk bir sayfa en iyi metni bile değersizleştirir.

Yayın sonrası: bir kontrol daha

Kontrol yayınla bitmiyor. Yayından sonra sayfayı canlı ortamda bir kez daha açıyorum. Yerel ortamda sorunsuz görünen bir şey yayında farklı davranabilir; bir bağlantı canlı sitede farklı bir adrese gidebilir ya da bir görsel yüklenmeyebilir.

Yayın sonrası kontrol listem kısa:

• Sayfa canlı adreste açılıyor mu?
• İç bağlantılar canlıda çalışıyor mu?
• Görseller yükleniyor mu?
• Sayfa mobilde açılıyor mu?
• Yazı ilgili kategori ve arşiv sayfalarında görünüyor mu?

Sonra yazıyı belirli aralıklarla yeniden gözden geçirmek de iyi bir alışkanlık. Teknik içerikte araçlar değişir; bir bilgi eskiyebilir. Güncelliğini yitiren bir yazıyı ya güncelliyorum ya da yazının üstüne ne zaman yazıldığını belirten bir not ekliyorum. Bir sitenin zamanla bir arşive dönüşmesi bence güzel bir şey ama arşivin güvenilir kalması için bakım gerektiriyor; bu fikri web sitesini dijital arşive dönüştürmek yazısında anlattım.

Kısa kontrol listesi

Yukarıdaki maddeleri tek bir listede topluyorum. Yayın öncesi bunları sırayla işaretliyorum:

• Rakam, yüzde, tarih ve isim içeren her cümle doğrulandı ya da çıkarıldı.
• Gösterilen her kaynak açılıp okundu; okunamayan kaynak yazıda yok.
• Birinci tekil şahıslı her cümle gerçek ya da açıkça varsayımsal olarak işaretli.
• Teknik ayrıntılar aracın kendisinde teyit edildi; emin olunamayanlar yazılmadı.
• Tüm bağlantılar tıklanarak denendi.
• Tekrar, klişe ve dolgu temizlendi.
• Yazının okuyucuya katkısı net bir cümleyle söylenebiliyor.
• Görseller doğru, okunur ve kullanım hakkı açısından uygun.
• Sayfa dar ekranda ve gerçek telefonda kontrol edildi.
• Başlık ve açıklama alanları dolu ve doğru.
• Yayından sonra canlı sayfa bir kez daha açıldı.

Bu liste her yazıda aynı derinlikte uygulanmıyor. Kısa bir duyuru notu ile iddialı bir rehber arasında kontrol yükü farklı. Ölçüt şu: yazı ne kadar iddia taşıyorsa, kontrol de o kadar sıkı olmalı.

Sık sorulan sorular

Sonuç

AI ile üretilen içerik, hızlı bir taslak sağlar; yayına hazır olup olmadığını ise kontrol belirler. İddiaları, kaynakları, kişisel deneyim cümlelerini, teknik ayrıntıları, bağlantıları, üslubu, görselleri ve sayfa görünümünü sırayla geçirmek, çoğu hatayı yayından önce yakalıyor. Süreci 3D ürün işlerinizde de düzenli hale getirmek isterseniz 3D ürün görselleştirme hizmetime bakabilir ya da teklif alma sayfasından yazabilirsiniz.