Görsellerin Kullanım Hakkı: 3D Çalışma Sipariş Ederken Nelere Dikkat Edilmeli?

Hukuki tavsiye değildir

Bu yazı genel bir kontrol listesidir, hukuki görüş değildir. Büyük bir iş ya da özel koşullar için bir avukattan sözleşme desteği alınmalıdır.

Hak konuları ülkeden ülkeye, hatta sözleşmeden sözleşmeye değişir. Burada anlatılan, sipariş verirken hangi soruların sorulması gerektiği ve hangi kalemlerin yazılı hâle getirilmesinin işinizi koruyacağıdır. Bir hakkın hukuken nasıl doğduğu, devrin hangi şartlarla geçerli olduğu ya da bir uyuşmazlıkta ne olacağı gibi konular hukuki uzmanlığa girer. Amacım size avukatın yerine geçecek bir cevap vermek değil, avukata ya da karşı tarafa götüreceğiniz soruları hazırlamaktır.

Genel olarak bilinmesi gereken bir nokta var: bir görseli ya da modeli sipariş etmiş olmak, onun üzerindeki her türlü kullanım hakkına otomatik olarak sahip olmak anlamına gelmeyebilir. Hangi hakların size geçeceği veya hangi kullanım için izin verileceği, taraflar arasındaki anlaşmaya bağlıdır. Anlaşmada yazmayan konu, sonradan en çok tartışılan konudur. Bu yüzden teklif aşamasında kısa da olsa yazılı bir hak cümlesi istemek önemlidir.

Üç ayrı şey: çıktı, model, kaynak dosya

3D bir iş tek bir "dosya" gibi görünse de aslında üç ayrı üründen oluşur. Hakları konuşurken bunları ayırmak gerekir:

• Çıktı: teslim edilen görsel ve videolar.
• Model: ürünün 3D dosyası (GLB, FBX gibi).
• Kaynak dosya: sahnenin tamamı (örneğin Blender dosyası; ışık, kamera, malzeme ayarlarıyla).

Çoğu zaman yalnızca çıktılar teslim edilir. Model ve kaynak dosyalar teslim kapsamında yazılmamışsa bunlara ihtiyaç duyduğunuzda ayrıca konuşmak gerekir.

Bu üçünü bir mutfak benzetmesiyle düşünebilirsiniz. Çıktı, pişmiş yemektir: tüketebilirsiniz ama yeniden farklı biçimde pişiremezsiniz. Model, ürünün malzeme listesi ve hazırlık hâlidir: farklı yemekler yapabilirsiniz. Kaynak dosya ise mutfağın kendisidir: ocağın, ayarların, tariflerin tamamı. Her birinin size geçmesi ya da geçmemesi farklı sonuçlar doğurur.

Çıktıya sahip olmak, yeni bir açı, yeni bir renk ya da animasyon istediğinizde yeniden işe başvurmak anlamına gelir. Modele de sahipseniz bunu başka bir sanatçıyla ya da kendi ekibinizle kullanabilirsiniz. Kaynak dosyaya da sahipseniz, ışık ve malzeme ayarlarını bire bir devam ettirebilirsiniz. Hangisine ihtiyacınız olacağı, ileride ne yapmak istediğinize bağlıdır; bunu baştan düşünmek, sonradan pahalıya mal olacak bir kısıtlamayı önler. Model teslimi ve kapsam kalemleri için teslim kapsamı yazısına bakabilirsiniz.

Sorulacak sorular

Sipariş vermeden önce şu soruların cevabını yazılı alın:

• Çıktıları hangi mecralarda kullanabilirim? (site, sosyal medya, baskı, reklam)
• Kullanım süresi sınırlı mı?
• Bölge sınırı var mı?
• Başkasına devredebilir miyim, bayiye verebilir miyim?
• Hizmeti veren kişi çalışmayı kendi portfolyosunda gösterebilir mi? Hassas ürünlerde bunu yazılı olarak sınırlamak gerekebilir.
• Üçüncü taraf kaynak (hazır model, doku, HDRI) kullanıldıysa lisansı ne?

Aşağıda bu soruların her birinin neden önemli olduğunu açıklıyorum.

Mecra, süre ve bölge sınırları

Mecra sınırı, çıktıyı nerelerde kullanabileceğinizi belirler. "Web sitesinde kullanım" ile "her mecrada kullanım" farklı kapsamlardır. Site, sosyal medya, basılı katalog, fuar standı, TV ya da dijital reklam gibi mecralar ayrı ayrı sayılabilir. Bugün yalnızca sitede kullanmayı düşünüyor olsanız bile, ileride kataloğa ya da reklama taşıma ihtimalinizi hesaba katın. Daha geniş kullanım hakkı çoğunlukla daha yüksek bir bedelle gelir; ama sonradan hak eklemek de ayrı bir pazarlık demektir.

Süre sınırı, hakkın ne kadar geçerli olduğunu belirler. Süresiz bir kullanım ile belirli bir yıl sayısıyla sınırlı kullanım çok farklı sonuçlar doğurur. Süre sınırlıysa bitiminde ne olacağını, yenileme ihtimalini ve mevcut yayınlanmış materyalin ne olacağını öğrenin. Basılı bir katalog düşünün: süre bitiminde mevcut baskılar kullanılmaya devam edebilir mi?

Bölge sınırı ise kullanımın coğrafi kapsamıdır. Yalnızca Türkiye'de mi, yoksa dünya genelinde mi kullanabilirsiniz? Web sitesi doğası gereği sınır tanımaz; bu yüzden bölge ifadesi özellikle online kullanımda dikkatle okunmalıdır. İhracat yapan ya da yurt dışında bayisi olan firmalar için bu madde kritik olabilir.

Devir ve bayilere verme

"Bu görselleri bayilerime verebilir miyim?" sorusu sıklıkla sonradan akla gelir. Bayiler, distribütörler ve satış ortakları, ürün görsellerini kendi sitelerinde ve materyallerinde kullanmak ister. Hak yalnızca sizin firmanıza verilmişse, bayinin kullanımı kapsam dışı kalabilir.

Bunun için iki ayrı konuyu netleştirin. Birincisi, alt kullanım izni: sizin firmanız görselleri üçüncü taraflara kullandırabilir mi? İkincisi, devir: hakları başka bir firmaya (örneğin markanızın yeni sahibine ya da yan şirketinize) tamamen aktarabilir misiniz? Birçok şirket yapısında görsellerin farklı tüzel kişiler tarafından kullanıldığı düşünülürse, kullanım hakkının hangi tüzel kişiye tanındığı da kritik bir ayrıntıdır. Sözleşmede "alıcı ve bağlı şirketleri" gibi ifadeler bu belirsizliği ortadan kaldırabilir.

Portfolyo gösterimi

Hizmeti veren kişi ürettiği işi kendi portfolyosunda göstermek isteyebilir. Bu, çoğu sektörde yaygın bir uygulamadır, ama sizin için sakıncalı olabilir. Henüz piyasaya çıkmamış bir ürün, gizli kalması gereken bir tasarım ya da rakiplerin görmemesi gereken bir proje söz konusu olabilir.

Bu nedenle portfolyo gösterimi için net bir cümle yazın: gösterim serbest mi, ürün piyasaya çıktıktan sonra mı serbest, yoksa hiç gösterilmeyecek mi? Gizlilik gerektiren işlerde ayrıca bir gizlilik maddesi eklenebilir. Bu, iki taraf için de şeffaflık sağlar ve ileride bir hoşnutsuzluk çıkmasını önler. Portfolyoların bir hizmet verenin güvenilirliği açısından önemini portfolyo yazısında anlattım; ama bu önem, sizin gizlilik ihtiyacınızın önüne geçmez.

Üçüncü taraf kaynaklar ve lisanslar

3D işlerde her şey sıfırdan üretilmez. Hazır modeller, doku kütüphaneleri, HDRI ışık haritaları, fontlar ve çeşitli eklentiler kullanılabilir. Bu kaynakların her birinin kendi lisansı vardır ve bazıları ticari kullanıma izin verirken bazıları vermeyebilir ya da atıf isteyebilir.

Sizin açınızdan önemli olan, teslim edilen çıktıda ve modelde kullanılan üçüncü taraf kaynakların ticari kullanıma uygun olduğundan emin olmaktır. HDRI ve doku gibi kaynaklar çoğunlukla görsel içine gömüldüğü için çıktıyı etkiler. Hazır model kullanılmışsa lisansın modelin yeniden dağıtımına izin verip vermediği önemlidir, özellikle model sizinle paylaşılacaksa. Hizmeti verenin hangi kaynakları kullandığını ve bunların lisansını sorun; cevap "hepsi ticari kullanıma uygun" ise bunu yazılı almak iyi bir güvencedir. Işık haritalarının işleyişini HDRI yazısında anlattım.

Yapay zekâ araçları kullanılıyorsa, o araçların çıktı koşulları da bir değerlendirme konusudur. Bu alanın hukuki durumu hızla değiştiği için, hangi araçların işin hangi aşamasında kullanıldığını sormak ve güncel koşulları kontrol etmek mantıklıdır. Yapay zekâ kullanımına dair yaklaşımımı 3D çalışmalarda yapay zekâ yazısında paylaştım.

Kendi ürününüzün tasarımı

Ürünün tasarımı, logosu ve markası zaten size aittir; bunların 3D'ye çevrilmesi bu hakkı hizmeti verene devretmez. Yine de bunu sözleşmede bir cümleyle yazmak iyidir.

Bunun karşı yüzü de var: size ait olmayan bir tasarımı ya da markayı 3D'ye çevirtiyorsanız (örneğin başka bir üreticinin ürününü bayi olarak görselleştiriyorsanız), o tasarımı kullanma izninizin olduğundan emin olmalısınız. Hizmeti veren genellikle ürünün sizin olduğunu varsayar; bu varsayımın doğru olması sizin sorumluluğunuzdadır. Referans olarak verdiğiniz fotoğraf ve çizimlerin de kullanma hakkınızın olduğundan emin olun.

Ayrıca, sizin tasarımınızın modele dönüşmüş hâli, hizmeti verenin teknik emeğini de içerir. Modelin kendisinin (yani dijital dosyanın) kime ait olduğu, ürün tasarımının kime ait olduğundan ayrı bir sorudur. Tasarım sizindir; ama dosyanın size teslim edilip edilmeyeceği ve nasıl kullanabileceğiniz anlaşmaya bağlıdır.

Düzenleme ve türev işler

Teslim edilen görseli kırpmak, üzerine yazı eklemek, renk düzeltmesi yapmak ya da bir tasarımın içine yerleştirmek çoğu kullanımda kaçınılmazdır. Sözleşmede düzenleme hakkının açıkça yazılı olması iyi olur: görsel üzerinde değişiklik yapabilir misiniz, yoksa yalnızca olduğu gibi mi kullanabilirsiniz? Katalog tasarımcısı ya da reklam ajansı görseli işleyecekse bu madde doğrudan ilgilendirir.

Türev işler de benzer bir konudur. Teslim edilen görselden video üretmek, aynı modelden yeni bir kampanya görseli hazırlamak ya da modeli başka bir üründe kullanmak ayrı izin gerektirebilir. Bu tür ihtiyaçlar ileride doğabileceği için, teklif aşamasında "yeni çalışmalar için model kullanılabilir mi?" diye sormak yerinde olur.

Yazılı olması neden önemli?

Hak konularını sözlü bırakmak, en sık yapılan hatalardan biridir. Sözlü anlaşmalar, zaman geçtikçe iki tarafın hafızasında farklılaşır. Yazılı bir kayıt, e-posta ya da kısa bir sözleşme bile olsa, ne konuşulduğunu sabitler. Genel olarak, hakların devri ya da kullandırılması gibi konularda mevzuat yazılı şekil ve hakkın kapsamının belirtilmesi gibi şartlar arayabilir; bu şartlar yetki alanına göre değiştiği için kesin bilgi için bir hukukçuya danışmanız gerekir.

Yazılı kayıt için ağır bir sözleşme şart değildir. Küçük işlerde teklif metninin içine eklenmiş birkaç cümle bile işe yarar. Büyük işlerde ya da hassas ürünlerde ise bir avukatın hazırladığı ya da kontrol ettiği sözleşme tercih edilmelidir. Önemli olan, teklif ve sözleşmedeki hak ifadelerinin birbiriyle çelişmemesidir.

Pratik öneri

Teklif aşamasında şu üç cümleyi isteyin: kullanım kapsamı, model teslim durumu ve portfolyo gösterimi. Bu kadarı bile çoğu belirsizliği kapatır. Diğer kalemler için teslim kapsamı yazısına bakabilirsiniz.

Örnek olarak, tamamen varsayımsal biçimde şöyle üç cümle düşünülebilir: "Teslim edilen görseller, alıcının web sitesi, sosyal medya hesapları ve basılı kataloglarında süresiz olarak kullanılabilir. Ürün modeli GLB ve FBX formatlarında alıcıya teslim edilir. Hizmeti veren, ürünün piyasaya çıkışından sonra çalışmayı portfolyosunda gösterebilir." Bu metin yalnızca biçim örneğidir; kendi ihtiyacınıza göre değişmesi ve gerekirse bir hukukçu tarafından gözden geçirilmesi gerekir.

Hak maddelerini diğer teklif kalemleriyle birlikte okumak da önemlidir. Aynı iş için iki teklif aldığınızda, birinde süresiz ve tüm mecralarda kullanım, diğerinde yalnızca sitede sınırlı kullanım olabilir; bu fark fiyatı da açıklayabilir. Teklifleri hak kalemleri dahil nasıl yan yana koyacağınızı teklif karşılaştırma yazısında anlattım. Hizmet verene sorulacak diğer sorular için 12 soru yazısı da yardımcı olur.

Hak kontrol listesi

Sipariş onayından önce şu maddeleri gözden geçirin:

• Çıktı, model ve kaynak dosyadan hangileri teslim ediliyor?
• Kullanım mecraları tek tek yazılmış mı?
• Süre ve bölge sınırı var mı, varsa net mi?
• Alt kullanım (bayi, ortak, bağlı şirket) izni var mı?
• Portfolyo gösterimi ve gizlilik durumu yazılı mı?
• Üçüncü taraf kaynaklar ticari kullanıma uygun mu?
• Ürün tasarımı, logo ve markanın size ait olduğu belirtilmiş mi?
• Gerekirse bir hukukçu gözden geçirdi mi?

Bu listeyi teklif veren kişiyle birlikte gözden geçirmek, sorunların ödemeden önce görünür olmasını sağlar. Süreç ve kapsamla ilgili genel bilgi için 3D ürün görselleştirme sayfasına, brief hazırlığı için brief yazısına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Sonuç

Görsellerin kullanım hakkı, ödemeden sonra değil, ödemeden önce konuşulması gereken bir konudur. Çıktı, model ve kaynak dosyayı ayırın; mecra, süre ve bölge sınırlarını, alt kullanım iznini, portfolyo gösterimini ve üçüncü taraf lisansları yazılı hâle getirin. Projeniz için kapsamı ve hakları birlikte netleştirmek isterseniz teklif formundan yazabilirsiniz.

İlgili çalışmaAura ReformerÜrün Modelleme · Müşteri Çalışması · Blender · EEVEE · 6 ürün